HERBAL GARDEN

पीलू

Classification

Synoyms

पीलू
पील्वा
सल्वादोरा
क्षारद्रुम
क्षारवृक्ष

Habit

झाड़ी अथवा छोटा वृक्ष

Habitat

शुष्क एवं अर्धशुष्क प्रदेशों में पाया जाता है। भारत में राजस्थान, गुजरात, पंजाब, हरियाणा, मध्यप्रदेश एवं दक्षिण भारत में अधिक मात्रा में मिलता है।

Morphology

  • वृक्ष/झाड़ी: सदाबहार, 3–6 मीटर ऊँचा
  • पत्ते: अण्डाकार, मोटे, हरे
  • फूल: छोटे, हरित-श्वेत, गुच्छेदार
  • फल: छोटे, लाल या बैंगनी रंग के, रसयुक्त
  • जड़: औषधीय दृष्टि से महत्वपूर्ण, दातुन हेतु उपयोगी

Chemical Composition

Salvadorine (alkaloid)
Trimethylamine
Chlorides
Sulphates
Silica
Tannins
Vitamin C
Fluorides
Mustard oil glycosides

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त, लवण
Guna- लघु, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- रदन्तशुद्धिकर, कृमिघ्न, कुष्ठघ्न, शोथहर, दीपनीय, पाचन, मूत्रल
Doshakarma- कफ-वात शामक

Medicinal uses

दन्तरोग (दंतमल, दन्तशूल, दन्तकृमि)
कुष्ठ व त्वचा रोग
कृमि रोग
अजीर्ण व उदर रोग
शोथ
ज्वर
मूत्रकृच्छ्र
नेत्ररोग (फलों से)

Useful Part

जड़, फल, छाल, पत्ते

Doses

चूर्ण: 3–6 gm
क्वाथ: 30–50 ml
फलों का सेवन: 5–10 gm

Important Formulation

पील्वादि चूर्ण
पील्वादि तेल
दन्तधावन द्रव्य (दातुन)

Shloka

पीलूः कटुतिक्तश्च लवणो दन्तशुद्धिकृत्।
कृमिघ्नो दीपनः स्निग्धो वातकफविनाशनः॥
"पीलूकंकटुतिक्तं च कषायंकृमिनाशनम्।
मुखरोगनुतंज्ञेयंदन्तधावनकारकम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

पीलू, पीलूनि

English Name

Toothbrush tree, Mustard tree

Botanical Name

Salvadora persica Linn.

Family

Salvadoraceae