HERBAL GARDEN

मधुरपर्णी

Classification

Synoyms

मधुरपर्णी
शुगर नियंत्रक
गुडपत्र

Habit

छोटा, बारहमासी जड़ी-बूटी, 0.3–0.6 मीटर ऊँचा

Habitat

गर्म और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र, बगीचे और खेतों में सजावटी और औषधीय रूप से उगाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई: 30–60 सेंटीमीटर
  • तना: हरा, पतला, तना शाखायुक्त
  • पत्ते: छोटे, अंडाकार, हरे, मीठे स्वाद वाले
  • फूल: छोटे, सफेद, गुच्छों में
  • फल: छोटे, ड्राई कैप्सूल
  • बीज: छोटे, हल्के, काले

Chemical Composition

स्टेवियोसाइड्स (मुख्य स्वीटनर घटक)
रेबैडियोसाइड्स
फ्लेवोनॉइड्स
टैनिन्स
मिनरल्स (कैल्शियम, मैग्नीशियम, पोटैशियम)

Guna-Karma

Rasa- मधुर
Guna- हल्का, सुखद
Virya- शीतल
Vipaka- मधुर
Karma- रक्तशोधन, मधुमेह नियंत्रक, वात-पित्त शमन, हृदय स्वास्थ्य वर्धक
Doshakarma- वात और पित्त शामक, कफवर्धक (अत्यधिक सेवन पर)

Medicinal uses

पत्ते – मधुमेह नियंत्रण, रक्तशोधन, वजन नियंत्रक
रस – वात-पित्त विकार, पाचन सुधारक
पत्ती का अर्क – मीठा स्वाद देने और स्वास्थ्यवर्धक

Useful Part

पत्ते
तना (अल्प मात्रा में)

Doses

सूखे पत्ते का चूर्ण – 0.5–1 ग्राम
पत्ते का रस या अर्क – 5–10 ml
तना का अर्क – आवश्यकता अनुसार

Important Formulation

मधुरपर्णी पत्ते का रस (मधुमेह और रक्तशोधन के लिए)
सूखा पत्ती चूर्ण (शुगर नियंत्रक और स्वास्थ्यवर्धक)

Shloka

मधुरपर्णीपत्रं रक्तशोधनं हि सदा।
मधुमेहनाशकं वातपित्तहरं च हि।।

Hindi Name​

मधुरपर्णी, स्टीविया

English Name

Stevia, Sweet Leaf

Botanical Name

Stevia rebaudiana Bertoni

Family

Asteraceae