HERBAL GARDEN

शालपर्णी

Classification

Synoyms

शालपर्णी, स्थिरा, महाशाल्या, पृथक्पुष्पा, गंगेया

Habit

क्षुप (छोटा झाड़ीदार पौधा)
बहुवर्षायु (Perennial shrub)

Habitat

भारत के समस्त भागों में विशेषतः उष्ण और अर्धशुष्क क्षेत्रों में
जंगलों, घास के मैदानों और कृषि-भूमियों के किनारे

Morphology

  • तना – शाखायुक्त, मुलायम, बालयुक्त
  • पत्तियाँ – संयुक्त, तीन पत्रकों वाली (त्रिपत्रक), शालपत्र सदृश
  • फूल – बैंगनी या जामुनी रंग के, गुच्छों में
  • फल – लम्बे चपटे फलीनुमा, खंडयुक्त

Chemical Composition

Alkaloids (Desmodine)
Glycosides
Flavonoids
Tannins
Sterols
Essential oils

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, रसायन, वेदनाशामक, श्वासकासहर, दीपनीय, पाचन, वातहर
Doshakarma- वात-कफ शामक

Medicinal uses

वातरोग, आमवात
श्वास, कास
ज्वर
अतिसार, ग्रहणी
प्रमेह
स्त्री रोगों में
बलवर्धन एवं रसायन
मूत्रकृच्छ्र एवं मूत्राघात में
शोथ एवं वेदना में

Useful Part

मूल (Root)
पंचांग (Whole plant)

Doses

चूर्ण – 3–6 gm
क्वाथ – 20–40 ml
स्वरस – 5–10 ml

Important Formulation

दशमूल क्वाथ
शालपर्णी घृत
बलारिष्ट
अश्वगंधारिष्ट
च्यवनप्राश

Shloka

शालपर्णी स्थिरा तिक्ता बल्या तृष्णा कषायकृत।
श्वासकासज्वरशूलघ्नी मूत्रकृच्छ्रनिवारिणी॥ (भावप्रकाश निघण्टु)

Hindi Name​

शालपर्णी

English Name

Sal Leaved Desmodium

Botanical Name

Desmodium gangeticum (L.) DC.

Family

Fabaceae / Leguminosae