HERBAL GARDEN

अतसी (अलसी)

Classification

Synoyms

अतसी
नीलपुष्पी
उमासिता
क्षुमासिता

Habit

एक वर्षीय शाकीय पौधा (Annual herb)

Habitat

शीतोष्ण जलवायु में उगाया जाता है। भारत में मुख्यतः मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, बिहार और राजस्थान में इसकी खेती होती है।

Morphology

  • तना – सीधा, पतला, 30–90 से.मी. ऊँचा, शाखायुक्त
  • पत्ते – सरल, भालाकार, बारीक, 2–4 से.मी. लंबे
  • फूल – नीले या हल्के बैंगनी, पाँच पंखुड़ियों वाले
  • फल – गोलाकार, शुष्क, 5-कक्षीय कैप्सूल
  • बीज – चपटे, अंडाकार, भूरे या सुनहरे, चिकने, तैलीय

Chemical Composition

बीज में 30–45% तेल (लिनोलिक, लिनोलेनिक, ओलिक, पामिटिक एवं स्टीयरिक एसिड)
म्यूसीलेज
प्रोटीन (20–25%)
लिग्नान
फाइबर
विटामिन E, B1, B6
मैग्नीशियम
फॉस्फोरस
पोटैशियम

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- वातहर, व्रणरोपण, बल्य, वृष्य, मलमृदुकारी, श्वासहर, कफहर
Doshakarma- वात-कफ शामक

Medicinal uses

वात विकारों में
कब्ज निवारण में
घाव एवं व्रण भरने में
श्वसन रोगों में (कफ कम करने हेतु)
हृदय स्वास्थ्य एवं कोलेस्ट्रॉल कम करने में
त्वचा रोगों में
स्तनपान कराने वाली माताओं में दूध बढ़ाने हेतु (गैलेक्टोगॉग)

Useful Part

बीज, तेल

Doses

बीज चूर्ण – 5–10 ग्राम
तेल – 5–15 मि.ली.

Important Formulation

अलसी बीज पेस्ट (व्रण पर)
अलसी तेल
वातहर एवं व्रणरोपण योग

Shloka

अतसी तिक्तमधुरा गुरुश्चोष्णा कफवातहा।
बल्या व्रणरोपणी च स्तन्यदा तु प्रकीर्तिता॥

Hindi Name​

अलसी, तिसी

English Name

Linseed, Flaxseed

Botanical Name

Linum usitatissimum Linn.

Family

Linaceae