HERBAL GARDEN

तगर

Classification

Synoyms

तगर
नट
सुगन्धबाला
गन्धवेला

Habit

बहुवर्षीय शाकीय पौधा (Perennial herb)

Habitat

यह मुख्यतः हिमालयी क्षेत्र — कश्मीर से लेकर सिक्किम तक, 1000–3000 मीटर की ऊँचाई पर उगता है।

Morphology

  • यह लगभग 1 मीटर ऊँचा पौधा होता है।
  • इसकी पत्तियाँ सरल या युग्मपत्रक होती हैं।
  • फूल गुलाबी या बैंगनी रंग के गुच्छों में लगते हैं।
  • भूमिगत भाग (Rhizome और जड़ें) सुगंधित एवं औषधीय होते हैं।

Chemical Composition

Valeric acid, Isovaleric acid
Alkaloids, Tannins, Volatile oils
Valepotriates (sedative compounds)
Sesquiterpenes

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- मन: शामक, निद्राजनक, वातहर, वेदनाशामक, हृदय्य, शूलहर, मूर्छाहरण, तृष्णानाशक
Doshakarma- वात-पित्त शामक

Medicinal uses

अनिद्रा (Insomnia) में निद्राजनक के रूप में
मानसिक अशांति, तनाव, मूर्छा, अपस्मार में लाभकारी
वातविकारों, संधिवात, आमवात में वेदनाशामक
उच्च रक्तचाप एवं सिरदर्द में सहायक
हृदय की कमजोरी में उपयोगी
एंटी-स्पास्मोडिक व एंटी-डिप्रेसेंट गुणों से युक्त

Useful Part

मूल (जड़), कन्द

Doses

चूर्ण: 1–3 ग्राम
क्वाथ: 40–60 मि.ली
सत्व या अर्क: 1–2 मि.ली

Important Formulation

तगरादि चूर्ण
सर्पगंधा घनवटी
अश्वगंधादि चूर्ण
निद्राकर वटी

Shloka

तगरं कटु तिक्तं च हृद्यं दीपनपाचनम्।
वातपित्तहरं लघ्वग्निदोषहरं परम्॥
मूर्छाऽपस्मारकुष्ठघ्नं मनोनिग्रहणं तथा॥

Hindi Name​

तगर, सुगंधबाला

English Name

Indian Valerian

Botanical Name

Valeriana wallichii DC.

Family

Valerianaceae