HERBAL GARDEN
कुलत्थ
Classification
चरक- स्वेदोपग
सुश्रुत- निरूहोपग
भावप्रकाश- कर्पूरादि वर्ग
Synoyms
ताम्रवीजताम्रवर्णबीजमस्य- ताम्र वर्ण बीज होने से
कुलत्थिका-
Habit
इसका त्रिपर्णीय, वर्षायु, 30-45 से.मी. ऊँचा रोमश क्षुप होता है।
Habitat
यह भारत में प्रायः सर्वत्र पाया जाता है।
Morphology
- इसका त्रिपर्णीय, वर्षायु, 30-45 से.मी. ऊँचा रोमश क्षुप होता है।
-
पत्रक 2.5-5 से.मी. लम्बे, तिर्यक अण्डाकार, रोमश व तीक्ष्णाय होते हैं।
-
पुष्प पीताभ चेत व गुलाबी या रक्तविन्दुयुक्त होते हैं।
-
शिम्बी चपटी, कुछ टेड़ी, 2-5 से. मी. लम्बी होती है।
-
बीज चिपटे, अण्डाकार, 3-6 मि.मी. लम्बे, ताम्र, कृष्ण, धूसर वर्ण के होते हैं।
- पुष्पकाल- सितम्बर नवम्बर में व फलकाल- अक्टूबर दिसम्बर में होता है।
Chemical Composition
इसके बीजों में तेन्हा (अरहर व चने की दाल से अधिक) Urease, protein, pentosan, gum, haemagglutinin,protease inhibitor, Strepogenin, हरे पत्रों में Dolichin A, B, ascorbic acid, calcium व कच्ची फली में vitamin A पाया जाना है।
Guna-Karma
Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रुक्ष, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- अम्ल
Karma- अश्मरीभेदन
Doshakarma- कफवातशामक
Medicinal uses
अश्मरी
ज्वर
कृमि
शोथ
कर्णमूल
नेत्ररोग
वस्तिशूल
मूत्रकृच्छ्र
Useful Part
बीज
Doses
बीजचूर्ण (3-6 gm)
Important Formulation
कुलत्थादिप्रलेप
कुलत्थयूष
कुलत्थाद्य घृत
Shloka
कुलत्थिका कुलत्थश्चकथ्यन्ते तद्गुणा अथ।
कुलत्थःकटुकः पाकेकषायःपित्तरक्तकृत्॥
लघुर्विदाही वीर्योष्णःश्वासकासकफानिलान्।।
हन्तिहिक्काऽश्मरी शुक्रदाहानाहान्सपीनसान्।
स्वेदसंग्राहकोमेदोज्वर क्रिमिहरःपरः॥
(भा. प्र. नि. धान्यवर्ग 51, 52)
Hindi Name
कुलथी
English Name
Horse gram
Botanical Name
Dolichos biflorus Linn.
Family
Fabaceae
