HERBAL GARDEN

कुलत्थ

Classification

चरक- स्वेदोपग
सुश्रुत- निरूहोपग
भावप्रकाश- कर्पूरादि वर्ग

Synoyms

ताम्रवीजताम्रवर्णबीजमस्य- ताम्र वर्ण बीज होने से
कुलत्थिका-

Habit

इसका त्रिपर्णीय, वर्षायु, 30-45 से.मी. ऊँचा रोमश क्षुप होता है।

Habitat

यह भारत में प्रायः सर्वत्र पाया जाता है।

Morphology

  • इसका त्रिपर्णीय, वर्षायु, 30-45 से.मी. ऊँचा रोमश क्षुप होता है।
  • पत्रक 2.5-5 से.मी. लम्बे, तिर्यक अण्डाकार, रोमश व तीक्ष्णाय होते हैं।
  • पुष्प पीताभ चेत व गुलाबी या रक्तविन्दुयुक्त होते हैं।
  • शिम्बी चपटी, कुछ टेड़ी, 2-5 से. मी. लम्बी होती है।
  • बीज चिपटे, अण्डाकार, 3-6 मि.मी. लम्बे, ताम्र, कृष्ण, धूसर वर्ण के होते हैं।
  • पुष्पकाल- सितम्बर नवम्बर में व फलकाल- अक्टूबर दिसम्बर में होता है।

Chemical Composition

इसके बीजों में तेन्हा (अरहर व चने की दाल से अधिक) Urease, protein, pentosan, gum, haemagglutinin,protease inhibitor, Strepogenin, हरे पत्रों में Dolichin A, B, ascorbic acid, calcium व कच्ची फली में vitamin A पाया जाना है।

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रुक्ष, तीक्ष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- अम्ल
Karma- अश्मरीभेदन
Doshakarma- कफवातशामक

Medicinal uses

अश्मरी
ज्वर
कृमि
शोथ
कर्णमूल
नेत्ररोग
वस्तिशूल
मूत्रकृच्छ्र

Useful Part

बीज

Doses

बीजचूर्ण (3-6 gm)

Important Formulation

कुलत्थादिप्रलेप
कुलत्थयूष
कुलत्थाद्य घृत

Shloka

कुलत्थिका कुलत्थश्चकथ्यन्ते तद्गुणा अथ।
कुलत्थःकटुकः पाकेकषायःपित्तरक्तकृत्॥
लघुर्विदाही वीर्योष्णःश्वासकासकफानिलान्।।
हन्तिहिक्काऽश्मरी शुक्रदाहानाहान्सपीनसान्।
स्वेदसंग्राहकोमेदोज्वर क्रिमिहरःपरः॥ (भा. प्र. नि. धान्यवर्ग 51, 52)

Hindi Name​

कुलथी

English Name

Horse gram

Botanical Name

Dolichos biflorus Linn.

Family

Fabaceae