HERBAL GARDEN

चंद्रशूर

Classification

Synoyms

असालियो
हलीम
हालोन
हलीमबीज
हलीमशाक

Habit

एक छोटी अवधि का वार्षिक शाकीय पौधा

Habitat

भारत, पाकिस्तान, ईरान तथा भूमध्यसागरीय क्षेत्रों में प्राकृतिक रूप से और खेतों में उगाया जाता है।

Morphology

  • तना: हरा, कोमल, सीधा, लगभग 30–60 सेमी ऊँचा
  • पत्ते: निचले पत्ते गहरे हरे, आयताकार, ऊपरी पत्ते छोटे और भालाकार
  • फूल: छोटे, सफेद या हल्के गुलाबी रंग के
  • फल: छोटी फली (सिलिक्वा), चपटी
  • बीज: लाल-भूरे, छोटे, अंडाकार, चिकने

Chemical Composition

प्रोटीन, वसा, रेशा, कैल्शियम, आयरन, फॉस्फोरस
ग्लूकोसिनोलेट्स, इरुसिक एसिड, लेसिथिन
विटामिन C, A, E
एलकैलॉइड्स एवं फ्लेवोनॉइड्स

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु, मधुर
Guna- गुरु, उष्ण
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, पौष्टिक, वात-कफ शामक, दीपनीय, पाचनीय, वृष्य, स्तन्यवर्धक
Doshakarma- वात और कफ दोष का शमन करता है

Medicinal uses

प्रसूता स्त्रियों में दुग्धवर्धक के रूप में
हड्डी व जोड़ों की मजबूती हेतु (कैल्शियम व आयरन की अधिकता के कारण)
रक्ताल्पता (Anemia) में
पाचन सुधारने और भूख बढ़ाने में
वातजन्य रोगों में
इम्यूनिटी बढ़ाने में
गठिया और जोड़ों के दर्द में
बाल झड़ने में तेल के रूप में

Useful Part

बीज

Doses

चूर्ण: 3–6 ग्राम
लेप/पेस्ट: आवश्यकता अनुसार
हलीम लड्डू/हलवा: 10–15 ग्राम प्रतिदिन

Important Formulation

हलीम लड्डू
चंद्रशूर कल्प
बीज चूर्ण + दूध (दुग्धवर्धक)

Shloka

चन्द्रशूरो बलकरो बल्यः स्तन्यवर्धनः।
वातकफहरः श्रेष्ठो रक्तपुष्टिकरः स्मृतः॥
चंद्रशूरोहिमःस्वादुःकटुरोष्णोबलप्रदः।
दीपनःस्तन्यवृद्ध्यर्थंवातकफहरःस्मृतः॥

Hindi Name​

चंद्रशूर, हलीम, हालों

English Name

Garden cress

Botanical Name

Lepidium sativum Linn.

Family

Brassicaceae (Cruciferae)