HERBAL GARDEN

प्लक्ष

Classification

Synoyms

प्लक्ष
लकस
वृषपर्णी
कटिवृक्ष
श्वेतप्लक्ष

Habit

मध्यम आकार का वृक्ष

Habitat

भारत में उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्यप्रदेश, हिमालय के तलहटी क्षेत्रों, पश्चिम बंगाल और दक्षिण भारत में पाया जाता है। यह उपोष्णकटिबंधीय व उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में उगता है।

Morphology

  • वृक्ष: 10–15 मीटर ऊँचा, पर्णसमृद्ध
  • तना: मोटा, खुरदरा, पपड़ीदार
  • पत्ते: बड़े, अण्डाकार या दीर्घवृत्त, हरे और मोटे
  • फूल: लघु, फल जैसे स्ट्रॉब (Syconium)
  • फल: छोटे, हरे से पीले या लाल, फलों में बीज रहते हैं
  • बीज: सूक्ष्म, अनेक

Chemical Composition

Ficusins (Flavonoids)
Tannins
Coumarins
Alkaloids
Saponins
Polyphenols
Vitamin C
Carbohydrates

Guna-Karma

Rasa- मधुर, कषाय
Guna- स्थूल, स्निग्ध
Virya- उष्ण
Vipaka- मधुर
Karma- रज्वरघ्न, रक्तशोधक, व्रणरोपक, मूत्रविकारहर, हृदयबलवर्धक, कफ-वातशामक
Doshakarma- त्रिदोष संतुलक, विशेषतः पित्त और कफ शमन

Medicinal uses

दज्वर और रक्तपित्त
व्रण एवं त्वचा रोग
मूत्रविकार
हृदय रोग
अग्निमांद्य व अरुचि
शूल और सूजन
प्रदर (ल्यूकोरिया)

Useful Part

छाल, पत्ते, फल, जड़

Doses

छाल क्वाथ: 30–50 ml
पत्ते का रस: 10–15 ml
चूर्ण: 3–6 gm

Important Formulation

प्लक्षादि क्वाथ
रक्तशोधक योग
व्रणरोपण के लिए प्लक्ष कल्क

Shloka

प्लक्षः मधुरकषायः स्थूलः स्निग्धो बलवर्धकः।
ज्वररक्तशोधनं व्रणशोषणं कफविनाशनम्॥
"प्लक्षोमधुरस्तिक्तःपित्तश्लेष्महरःस्मृतः।
व्रणेषुरोपणःश्रेष्ठोरक्तदोषनिबर्हणः॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

प्लक्ष, लकस

English Name

Fig tree, Sacred Fig

Botanical Name

Ficus lacor Buch.-Ham.

Family

Moraceae