HERBAL GARDEN

प्रियाल

Classification

Synoyms

प्रियाल
चिरोंजी
चिरजी
चिरंजीवी
हृदयवर्धक

Habit

मध्यम आकार का, सदाबहार वृक्ष

Habitat

भारत के उत्तर प्रदेश, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, और पश्चिम बंगाल में पाया जाता है। यह शुष्क और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में प्राकृतिक रूप से उगता है।

Morphology

  • वृक्ष: 15–20 मीटर ऊँचा, मजबूत तना
  • पत्ते: लम्बे, अण्डाकार, हरे
  • फूल: छोटे, पीले-हरे, गुच्छों में
  • फल: चिपचिपे, अंडाकार बीजयुक्त, पकने पर पीले-भूरे
  • बीज: चिरोंजी, चिकने और स्निग्ध

Chemical Composition

Proteins
Fats (स्निग्ध तेल)
Carbohydrates
Minerals: Calcium, Phosphorus
Vitamin E
Flavonoids
Tannins

Guna-Karma

Rasa- मधुर, स्निग्ध
Guna- स्थूल, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- हृदयवर्धक, वातकफशामक, बलवर्धक, मूत्रल, वातशामक, अग्निवर्धक, पित्तशामक
Doshakarma- वात-कफ शमन, पित्त संतुलन

Medicinal uses

हृदय रोग और हृदय दुर्बलता
वात-ज्वर और वातशूल
मूत्रविकार
पाचन दोष और अग्निमांद्य
त्वचा रोग
रक्तपित्त और रक्तदोष
बल व आयुर्वृद्धि

Useful Part

बीज (चिरोंजी), पत्ते, फल, गोंद

Doses

चिरोंजी बीज: 3–5 gm प्रतिदिन
स्वरस/क्वाथ: 30–50 ml
चूर्ण: 3–6 gm

Important Formulation

प्रियालादि चूर्ण
चिरोंजी तेल
हृदयवर्धक पंचांग

Shloka

प्रियालः स्निग्धः मधुरः बलवर्धकः सदा।
वातकफशामकः हृदयं पुष्टिं कुरुते॥
"प्रियालंमधुरंवृष्यंबल्यंत्वग्दोषनाशनम्।
वातपित्तहरंशुक्र्यंस्निग्धंशुक्रविवर्धनम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

प्रियाल, चिरोंजी

English Name

Chironji tree

Botanical Name

Buchanania lanzan Spreng.

Family

Anacardiaceae