HERBAL GARDEN

सरल

Classification

Synoyms

सरल
सरील
शल
देवदारु
सर्पगंध
पीतसार

Habit

बड़ा, सदाबहार, सुगंधित वृक्ष (Evergreen coniferous tree)

Habitat

हिमालय की तराई से लेकर 500–2500 मीटर की ऊँचाई तक, विशेषकर उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, जम्मू-कश्मीर, नेपाल, भूटान तथा सिक्किम में पाया जाता है।

Morphology

  • वृक्ष 30–50 मीटर तक ऊँचा।
  • तना सीधा, मोटा, छाल मोटी, धूसर-भूरी और गहरी दरारों वाली।
  • पत्तियाँ (Needles) 3–4 के गुच्छों में, लंबी (20–30 से.मी.), हरी व कठोर।
  • पुष्प – नर एवं मादा शंकु (cones) अलग-अलग।
  • फल – शंकु (cones), जिनमें बीज (pine seeds) रहते हैं।
  • राल (resin) तने से निकलती है, औषधीय उपयोग में आती है।

Chemical Composition

रेज़िन (Resin) – Abietic acid, Pimaric acid
वाष्पशील तेल (Volatile oil) – α-pinene, β-pinene, carene, limonene
टर्पेन्स (Terpenoids)
फ्लेवोनॉइड्स एवं टैनिन
टर्पेंटाइन तेल (Turpentine oil)

Guna-Karma

Rasa- कटु, तिक्त, कषाय
Guna-लघु, रूक्ष, तीक्ष्ण, स्निग्ध (तेल के कारण)
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- श्वास-काशहर (Expectorant), कृमिघ्न (Anthelmintic), व्रणशोधन, व्रणरोपण (Wound healer), वातकफशामक, शोथहर (Anti-inflammatory), वेदनाशामक (Analgesic)
Doshakarma- वात-कफ शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

श्वास-कास (Asthma, Cough, Bronchitis)
कृमिरोग (Intestinal worms)
चर्मरोग (Skin diseases, Eczema, Psoriasis)
व्रण एवं चोट (Wound healing)
संधिवात एवं वातरोग (Rheumatism)
शोथ (Inflammation)
मूत्ररोग (Urinary disorders)

Useful Part

राल (Resin), तैल (Turpentine oil), पत्तियाँ, छाल

Doses

राल चूर्ण – 1–3 gm
क्वाथ – 30–40 ml
तैल – 5–10 बूँद (बाह्य प्रयोग / आन्तरिक चिकित्सक निर्देशानुसार)

Important Formulation

सरल राल चूर्ण
सरल तैल (Turpentine oil)
व्रणशोधन व्रणरोपण योग
श्वास-कासहर योग

Shloka

“सरलं कटु तिक्तं च कषायं रूक्ष उष्णकम्।
कफवातहरं ज्ञेयं श्वासकासविषापहम्॥”
"सरलंलघुतिक्तंचकटुरूक्षंचपित्तलं।
वातकृच्छ्रश्वासकासहरंकृमिनाशनम्॥" (भावप्रकाशनिघण्टु)

Hindi Name​

सरल, चीड़

English Name

Chir Pine, Longleaf Indian Pine

Botanical Name

Pinus roxburghii

Family

Pinaceae