HERBAL GARDEN

तालमूली

Classification

Synoyms

तालमूलिका
कृष्णमूसली
कालमूलि
कृष्णबीजा

Habit

छोटा बहुवर्षीय शाक (perennial herb)

Habitat

यह भारत के उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में, विशेष रूप से जंगलों, पहाड़ियों और छायादार नम स्थानों में पाया जाता है।

Morphology

  • छोटा, मृदु, शाकीय पौधा होता है।
  • इसकी पत्तियाँ लम्बी, संकीर्ण, तलवार के आकार की होती हैं।
  • भूमिगत भाग कन्द या मूलकाण्ड (rhizome) होता है जो औषधीय रूप से उपयोगी है।
  • पुष्प पीले रंग के और भूमिगत मूल से निकलते हैं।

Chemical Composition

Glycosides, saponins, alkaloids
Flavonoids
Curculigoside A, B, C
Starch, mucilage, sugars

Guna-Karma

Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- वृष्य, बल्य, रसायन, गर्भस्थापक, शुक्रवर्धक, मूत्रल, वातहर, वाजीकरण
Doshakarma- वात-पित्त शामक

Medicinal uses

पुरुषों में शुक्रक्षीणता, नपुंसकता व यौन दुर्बलता में
स्त्रियों में गर्भधारण में सहायक
दुर्बलता व आमवात में बल्य औषधि के रूप में
प्रमेह व मूत्ररोगों में उपयोगी
संतानोत्पत्ति हेतु वाजीकरण योगों में प्रयोग
बच्चों की दुर्बलता में टॉनिक के रूप में

Useful Part

मूलकन्द (Rhizome)

Doses

चूर्ण: 3–6 ग्राम
क्वाथ: 40–60 मि.ली

Important Formulation

तालमूलि चूर्ण
वृहन्नवमुख चूर्ण
अश्वगंधादि लेह्य
वृष्य वटी
मुसलीपाक

Shloka

तालमूली शीतला स्वादु बल्या वृष्या रसायनी।
शुक्रला गर्भदा वृद्धिदा वातपित्तापहा॥

Hindi Name​

तालमूलि, काली मुसली

English Name

Black Musli

Botanical Name

Curculigo orchioides Gaertn.

Family

Hypoxidaceae