HERBAL GARDEN

कृष्ण जीरक

Classification

Synoyms

कृष्ण जीरक
कश्मीर जीरक
बहुगंधा
उद्गार शोधन
रूच्या

Habit

क्षुप ६-३० इंच ऊँचा

Habitat

यह कश्मीर,कुमाऊ,गढ़वाल, अफगानिस्तान और बलूचिस्तान में ६-११ हजार फिट की उचाई पर पाया जाता हैं।

Morphology

  • पत्र- द्विधा या त्रिधा पक्षवत
  • पुष्प- श्वेत वर्ण के
  • फल- ५ mm लम्बे
  • बीज - भूरे या कृष्ण वर्ण के

Chemical Composition

Fruit contains – 8 % volatile oil, 15 % protein & resin. Volatile oil contains carvone, limonene, dihydrocarone .

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma-दीपन,पाचन,संग्राही एवं गर्भाशय शोधक
Doshakarma-वातकफ शामक

Medicinal uses

अग्निमांद्य,
अजीर्ण,
आध्यमान,
ज्वर,
गुल्म,
गर्भाशय रोग

Useful Part

बीज

Doses

बीज चूर्ण- १- ३ gm

Important Formulation

लवण भास्कर चूर्ण
हिंग्वास्टक चूर्ण
योगराज गुग्गुलु

Shloka

जीरकं कृष्णजीरं च शुक्लं च त्रिविधं स्मृतम्।
त्रयोऽपि दीपनाः तिक्ताः पाचनाः शूलनाशनाः॥
वातकृच्छ्रास्रकासघ्नाः कृमिश्वासविबन्धनुत्॥ (भावप्रकाश निघण्टु – पुष्पादि वर्ग)

Hindi Name​

कालाजीरा,स्याहजीरक

English Name

Black Carway

Botanical Name

Carum carvi (कैरम कर्वी)

Family

Apiaceae (एपीएसी)